मराठी भावानुवाद

 

 मराठी भावानुवाद

खुले भाळी जैसा तिलक जणु लावण्यवतिसी

तसे गंगेचे हे सलिल नटवी ह्या अवनिसी ।

असे सौभाग्याचे प्रतिक जल हेची धरतिचे

असे गंगामाते तव सलिल ऐश्वर्य क्षितिचे ।। 1.1 ।।

 

सदा राहे तूची मधुर जलसम्पन्न सरिते

असे कल्याणाची सुखद पुतळी तूचि सरिते ।

तृषार्ता पृथ्वीची शमविसिच तृष्णा तव जले

असे गंगाम्बु हे विभवचि स्वयंसिद्ध तव गे ।।1.2 ।।

 

सुधाधारा ह्या गे हरित अवनी ही फुलविती

तुझ्या मार्गामध्ये उधळण सुखाचीच करिती ।

फळांनी पुष्पांनी नटवि वसुधा तू सुरधुनी

महीची तृप्ती तू, बहु सुख समाधान असशी ।। 1.3।।

 

जयाच्या खड्गाने रिपु सकल ते दुष्ट वधिले

जगाची उत्पत्ती अति सहज ज्या खेळचि असे

अगे शंभू तोही तव सलिल सामर्थ्य बघुनी

तुला सन्मानाने मिरवित असे का नित शिरी ।। 1.4  ।।

 

तुझी धारा शुभ्रा स्फटिक धवला शुद्ध सरिते

सुधेची तू शोभे भगिनि दुसरी कल्पलतिके

असे तू वेदांचे उजळ अवघे पुण्य बरवे

असे वा देवांचे सुकृत नयना जे दिसतसे ।।1. 5 ।।

 

सुधेलाही जिंके मधुमधुर हेची जल तुझे

मृतालाही ज्याने अति सुखद संजीवनि मिळे

सदा चैतन्याने उसळत असे जे जल तुझे

अनर्थांसी सार्‍या नित शमवु दे माय मम गे ।।1.6 ।।

----------------------------------------

जलौघासी पाहे निमिषभर जो दीन कुणिही

तयाच्या दैन्याची जननि न निशाणीहि उरवी

 मनी दुष्टांच्याही कणव अति निर्माण करिसी

प्रवृत्ती पापाची सकल करिसी ध्वस्त मनिची ।।2.1

 

मनी फोफावे जो  सघन तरु अज्ञानस्वरुपी

करी त्याचे उन्मूलन सहजि लाटा सुरधुनी

गुरू तो शिष्याला सजग करी ज्ञानांजनबळे

जलाने गे तैसे मम सकल अज्ञान हरणे।।2.2

 

गुरू माऊली तू तवची जलधारा पुनित ही

मनाच्या अज्ञाना अति जलद टाकी निरसुनी ।

तुझी धारा वाहे अविरतचि माते सुखमयी

हरो ती पापांना करुनि मजला मंगलमयी ।। 2.3

-------------------------------------------------------

अगे माझ्या पाठी जननि नित खंबीर असता

कुणा भ्यावे मी का? मजसि तव आधार असता ।

असे वाटूनी मी जननि अविचारीच बनलो

कुचेष्टा देवांची करुन उपहासेच हसलो ।। 4.1।।

 

रुचावे कैसे गे तुजसि मम उद्दामपण हे

कुचेष्टा देवांची करुन हसणे उद्धटपणे ।

अगे मांडे थट्टा सकल सुरवरांची नित नवी

सहाय्याला त्याच्या सुरवर कसे येतिल झणी ।। 4.2 ।।

 

अशा वेळी तूही नच जननि गे पाठ फिरवू

व्यथा सांगू कोणा? सुमुखचि कुणाचेच निरखू ?।

अगे उद्धाराचा समय मम येताच जवळी

अबोला ऐसा का जननि धरणे योग्य तुजसी ।। 4.3 ।।

 

अगे सोडूनी तू मजसि जरि जाशीलच अशी

अनाथासी कैसा तुजविणचि आधार जगती

कसा स्फुंदू माते शिरुनचि कुणाच्या कुशित मी

निराधारासी ह्या, तुजविण न कोणीच जगती ।। 4.4 ।।

---------------------------------------------------

तमा सारी दूरी कुमुदप्रिय तो चंद्रचि जसा

पथा दावी रात्री घनतमि प्रकाशून पथिका ।

तसे तू हारी गे सकल तिमिरासी हृदयिच्या

लया न्यावी पापे त्रिविधचि जलानेच तुझिया ।।5.1।।

 

उभ्या जन्मी ज्यांना कधिहि न सदाचार शिवला

अशाही पाप्यांनी हृदयि करिता आठव तुझा।

महा दोषातूनी हसत करिसी मुक्तचि तया

सदा देसी स्फूर्ती विरघळवि त्यांची शिथिलता ।।5.2।।

 

असे देवांनाही जलतनु तुझी वंद्य जगती

/

(तृषा शांतीसाठी सुर तव जला प्राशन करी)

अगे पीडा देती त्रिविध मम पापे मज अती ।

करो त्या पीडेचे निरसन तुझी नीरतनु ही

कृपादृष्टीने गे तगमग मनीचीच शमवी।।5.3 ।।

(संसेव्य चे वंद्य असणे व प्राशन करणे दोन्ही अर्थ आहेत.)

---------------------------------------------------

जयांच्या सीमा ह्या पसरतिच आसिंधु अशि ही

महासाम्राज्येही तृणसम अती तुच्छ स्मरुनी ।

महीची ऐश्वर्ये विभवहि अकस्मात त्यजुनी

तुझ्या ओढीने हे नृप कितिक आले तव तिरी ।। 6.1।।

 

बने वेळूची ही डुलति पवनासंगति जिथे

बनी वेतांच्या त्या वसतिच सुखाने नृप तिथे ।

मिळे त्यांना तृप्ती सलिल तव आकंठ पिउनी

सुधेलाही नाही सर तव जलाची लवभरी ।। 6.2 ।।

 

तुझे प्राशूनीय मधुर जल हे अमृतमयी

नृपांना लाभे जो सतत परमानंद हृदयी

अगे तो मोक्षासी सतत खिजवी गे हसुनची ।

म्हणे हे मोक्षाचे पदचि कवडीमोल मजसी ।। 6.3 ।।

---------------------------------------------------

जळी स्नानासाठी अरुण-उदयाच्याच समयी

स्त्रिया राजांच्या ह्या जळि शिरति आकर्षक किती ।

तयांच्या अंगीची जळि विरघळे कस्तुरि उटी

मृगांची होई त्या तनु अमल त्याने त्वरितची ।।7.1।।

 

जथे देवांचे हे उतरति विमानातुन भुवी

सुरक्षेच्या वेढ्यातुन सुर मृगा ने सुरवनी

सुरांसगे जाती बसुनच विमानी मृग किती

खुशीने स्वेच्छेने शिरति फिरती नंदनवनी ।। 7.2 ।।

 

अगे कस्तूरीसी सलिल करता स्पर्श अमले

मिळे त्या पुण्याने `परिमलमृगा' स्वर्ग सुख हे

अशी ही पुण्याई तवचि करुणेचे फळ असे

तुझ्या संपर्की ये अति दुरुन त्याही सुख मिळे ।। 7.3 ।।

(परिमलमृग – कस्तूरीमृग. कस्तूरीमृगांची कस्तूरी वापरून केलेली उटी गंगेच्या पाण्यात विरघळली , तेंव्हा गंगेचा स्पर्श त्या कस्तूरीला झाल्याने, तत्क्षणी कस्तूरीमृगांनाही स्वर्ग प्राप्त झाला.)

---------------------------------------------------

करे कानांनाही निरतिशय जी तृप्त सहजी

जया उत्कंठेने सहज स्मरता एकसमयी

मिळे चित्तासी ह्या अपरिमित शांती त्वरितची ।। 8.1 ।।

 

सुखे उच्चारीता मधुमधुर गंगा पद मुखी

सुटे संसाराचा अति जटिल गुंता सहजची ।

न ठेवी दुःखाच्या विफल लवलेशा क्षणभरी

मिळे चित्तासी ह्या अतिशय समाधान सुखही ।। 8.2 ।।

 

अगे सीमारेषेवर असति हे प्राण मम गे

मुखी राहो तेव्हा लखलखित हे नाम तव गे ।

`नमो गंगे' ऐशा मधु-मधुर शब्दांस रसना

सदा सेवो, ठेवो  मुखकमलि गे अंतसमया ।। 8.3 ।।

---------------------------------------------------

कुणीही येता गे तुज जवळि त्यासी सुखविसी

असो साधा दुर्लक्षित खग कुणी वायस जरी ।

तुझ्या तीरी तोही अनुपम सुखासीच मिळवे

मनाजोगे खेळे मुदितमन स्वच्छंद विहरे ।। 9.1 ।।

 

कधी स्वर्गाची तो हृदयि अभिलाषा नच धरी

नको वाटे त्यासी सुखमयचि स्वर्गादिक गती ।

बुडाले शोकाते जन प्रियजनांच्याच विरहे

दिलासा लाभे त्या तव तिरि रहाताच सुभगे ।। 9.2 ।।

 

कितीही सायासा तनु-मन-श्रमासीच हरण्या

मनाच्या वैफल्या सकल थकव्यासीच तनुच्या

कराया दूरी गे प्रबल असती जे तट तुझे

करो दूरी कष्टा, श्रम, खटपटी, शीण अमुचे ।। 9.3 ।।

---------------------------------------------------

असे अद्वैताचे निरवयव जे ब्रह्मपदची

करीती ज्याचाची निगम महिमामंडन अति ।

परी वर्णू जाता म्हणति, ‘‘कळले ना अजुनही’’

पदा त्या वर्णाया शरण म्हणुनी मौन धरिती ।। 10.1 ।।

 

मती खुंटे सार्‍यांचिच उकलता ब्रह्मपद जे

स्फुरे ना वाचा ही स्वरुप बघुनी निर्गुण असे ।।

‘अशा तत्त्वाचे का अनुसरण सोडूनचि भले

करावा ऐसा का सलिल-तनुचा गौरव बरे’  ।। 10.2 ।।

 

विचारी का ऐसे जननि मजला आजचि असे

असे तूची तेचि खचितच महा ब्रह्मपद ते ।

अगे तूही मायाविरहित निराकार असशी

अगे अज्ञानाचा घनतम निवारी सहजची ।। 10.3 ।।

 

तुझी धारा वाहे अविरत; नसे नाश तुजसी

करी ना भेदासी हृदय तव गे निर्मळ अती ।

दिसे ना डोळ्यांना जननि असुनी ब्रह्मपद ते

परी चिद्रूपाची सगुण पुतळी तू मज दिसे ।। 10.4 ।।

निगम – वेद

---------------------------------------------------

विचारांच्या वाटे अति पलिकडे विष्णुपद जे

जयाच्या लाभाच्या मन कधि विचारास न धजे ।

किती मोठी दाने व्रत नियम ध्यानादि करुनी

मिळेना कोणासी हरि चरण जे घोर तपुनी  ।। 11.1 ।।

 

मिळेना यज्ञांनी; जमवुन महा पुण्य जवळी

करोनी कामे ती खडतर महा दुष्कर अशी ।

करोनी नाना त्या खटपटि न विष्णूपद मिळे

जिथे टेकीती गे करचि कचरूनी जन पुरे ।। 11.2 ।।

 

असे वैकुंठाचे पद सहजि देसी मिळवुनी

अगे सर्वांशी तू सतत समभावास धरुनी

जनांना नेशी त्या निकट हरिच्या पद्मपदिही

तुझ्या दातृत्वाला जननि तुलना या न जगती ।।11.2 ।।

---------------------------------------------------

तुझी दृष्टी ज्याच्यावर पडतसे गे क्षणभरी

तया संसाराचे भय न उरते गे लवभरी

कसा वर्णावा तो तवचि महिमा उज्ज्वल बरे

विषाचा कंठा जो मिरवि हर त्या तू रुचतसे ।। 12.1 ।।

 

हृदी शंभूच्या तू उपजविच मोहा बघुन हे

शिवाची अर्धांगी फणफणत कोपागृही झुरे

हिमाद्रीकन्येचा अनुनय परी ना शिव करे

तिला दुर्लक्षूनी शिव तुजसि माथ्यावरि धरे ।। 12.2 ।।

 

गुणांची ऐशी ही कदर गिरिशानेच करणे

अगे ह्याहूनी का अजुन कुठला गौरव असे ।

कसा सामान्यांनी जननि तव गावाच महिमा

असे शब्दांचे हे विभव अपुरे गे स्तुतिस गा ।। 12.3 ।।

---------------------------------------------------

कुकर्मे ऐकूनी अति अधम जी विकृत अती

खलांचा माथाही सहजचि झुकवा शरमुनी ।

मदोन्मत्तांनाही खजिल करि जे पाप मनि गे

न उच्चारावे ही म्हणतिच अधर्मी नर असे ।। 13.1 ।।

 

धजेना ज्या कर्मा अधम करण्या निंद्य म्हणुनी

खलांच्या ये अंगी सरसरुन काटाच श्रवणी ।

अशाही पापांचे निरसन चि तू एक करि गे

न घे विश्रामासी अनवरत सत्कार्य करि हे ।। 13.2 ।।

 

असे कोणापाशी तुजसमचि सामर्थ्य इतुके?

श्रमांचे वाटेना कधि तुजसि ओझे जललते

तुझ्या ह्या कीर्तीचा त्रिभुवनिच डंका घुमतसे

जगी सातत्याने सुविजय पताका फडकते ।।13.3 ।।

---------------------------------------------------

जगाच्या कल्याणा अवतरसि पृथ्वीवर कशी

तुझ्या धारा धो धो उतरतिच स्वर्गातुन भुवी।

जटांमध्ये बांधी तव सलिल धारा जखडुनी --

कसा कौशल्याने सहज त्रिपुरारी प्रबळची ।। 14.1 ।।

 

विपर्यासाचे हे! गुणहि बनतो दोषच कधी

विरागी शंभूला तव भुलविती सद्गुण अती

गुन्हा कैसा व्हावा जननि तव हा चांगुलपणा

प्रवाही धारा तू असुन तुज निर्बंध झरण्या ।। 14.3 ।।

 

निराकारालाही सगुण करिसी तू तव गुणे

जलौघालाही गे विमल म्हणुनी बंधन घडे ।

त्यजूनी स्वर्गाला अवनिवर येणे तुज पडे

गुणांची का होई परिणति दोषात सुभगे ।। 14.4 ।।

---------------------------------------------------

अपंगा अंधांना विकलमति वा मूक बधिरा

ग्रहांच्या पीडेने हतबलचि झाले जन तया ।

लुळे पंगू कोणी विकल विकृतीग्रस्तचि जगी

न प्रायश्चित्ते ज्या असति कुठली ह्या कलियुगी ।। 15.1 ।।

 

हराया पापे जी ग्रथित नच शास्त्रोक्त विधिही

सहाय्यासी त्यांच्या हतबलचि हे देव असती ।

नरांसी ऐशा ज्या सुरहि निरुपायेच त्यजती

अती दुःखाने ते नरकपुरिमध्येच पिचती ।। 15.2 ।।

 

अशांना रक्षाया, विमल करण्यासी पुनरपी

तयांच्या दुःखाचे निरसन कराया सकलची ।

कराया दूरी गे नरकपुरिचा क्लेश सहजी

प्रभावी ऐसे तू जननि असशी औषध जगी ।। 15.3 ।।

---------------------------------------------------

तुझे पाणी आहे नितळ सहजी शीतल सखे

कसे वर्णावे ते सलिल महिम्यासी अमर गे ।

तुझ्या पुण्यस्पर्शे सगरसुत हो धन्य सगळे

अगे राखेतूनी फिरुन उठले दिव्यतनु ते ।। 16.1 ।।

 

पहा झाले रोमांचित मृदुल ते कोमल तनू

कलंकांचे प्रक्षालन घडुन तनु हो उज्ज्वल जणु

अती आनंदाने सगरसुत भारावुन हृदी

विमानाने आले मुदित सगळे स्वर्गसदनी ।। 16.2 ।।

हजारो वर्षांचा समय जरि गेलाच सरुनी

अजूनीही स्वर्गी सगरसुत ते हर्षित मनी

तुझा गाती ‘तो’ गे सकल महिमा अद्भुत अती

सदाचाराची ही तव विजयगाथा झळकती ।। 16.2 ।।

---------------------------------------------------