श्लोक 4

 

श्लोक 4

हे माय, तुझं जवळ असणच लेकरासाठी केवढं दिलासादायक, आश्वस्त करणारं असतं. आई त्याच्या पाठीशी उभी आहे; ह्याचा त्याला केवढा भक्कम आधार वाटतो; मग काय पत्रास बाकीच्या कोणाची! जगाचीही त्याला भीती वाटत नाही. आईला घातलेली प्रदक्षिणा विश्व प्रदक्षिणा ठरते. गगनाला गवसणी घातल्याप्रमाणे अभिमानास्पद कामगिरी वाटते हे गजाननाने दाखवून दिलं.  

 तू माझ्या पाठीशी आहेस, तू कोणाला माझा केसही वाकडा करू देणार नाहीस; ह्या प्रचंड आत्मविश्वासाच्या जोरावर माय माझ्या हातून अनेक चुका झाल्या. तुझ्या उज्ज्वल प्रतिमेपुढे मी देवांनाही तुच्छ समजून अविचाराने, त्यांची अवज्ञा केली. अनादर केला. आपल्या लेकराचा हा बेछूट उद्धटपणा, सहन न झाल्याने तर तू माझ्यावर रागवली नाहीस ना? एकतर देवांचा अनादर केल्याने ते आता माझ्या मदतीला कसे धावून येतील? त्याच्या लेखी मी तर नसल्यातच जमा आहे. आता तूही रागावून माझ्याकडे अशी पाठ फिरवली आहेस. रागावलेल्या आईच्या पायाला मिठी घालून ‘तूच मला उचलून घे’ असं सांगत रडण्यापलिकडे बालक काय करू शकेल? माय तू माझं सर्वस्व आहेस. तूच मला झिडकारलस तर मी पूर्णपणे अनाथ, निराधार होऊन जाईन. दोर तुटलेला पतंग जसा गोते खात काटेरी झुडपात, इकडे तिकडे अडकुन फाटून तुटून जातो. त्या पतंगाप्रमाणे मीही केविलवाणा, दीन होऊन जाईन. माय तू दूर लोटणं ही कल्पनाच अंगावर वीज कोसळल्याप्रमाणे असह्य, जाळून टाकणारी आहे.

माय, आईच्या स्तन्यावर जगणारं लेकरू आईनी टाकून दिलं तर जगू शकेल काय? लेकरू दाणगट, व्रात्य आहे म्हणून आई त्याला कधी सोडून देते का गं? एकवेळ सार्‍या जगाने मला सोडलं तरी मला चालेल. जग माझ्याकडे पाहून कितीही कुत्सितपणे हसू देत. मला त्यांची पर्वा नाही पण तू मला दूर लोटू नकोस. तू नसलीस तर मी कोणाच्या कुशीत शिरुन माझ्या आसवांना वाट मोकळी करून देऊ?

 

तवालम्बादम्ब स्फुरदलघुगर्वेण सहसा

मया सर्वेऽवज्ञासरणिमथ नीताः सुरगणाः।

इदानीमौदास्यं भजसि यदि भागीरथि तदा

निराधारो हा रोदिमि कथय केषामिह पुरः।। 4 ।।

अन्वय – हे अम्ब , तव आलम्बात् स्फुरदलघुगर्वेण मया , सहसा सर्व सुरगणाः अवज्ञासरणिं नीताः । अथ हे भागीरथि, (त्वं) इदानीं  यदि औदास्य भजसि तदा निराधारः (अहं) इह केषां पुरः हा रोदिमि ( तत् त्वं एव कथय) (4)

अन्वयार्थ - भो अम्ब! – हे जननि; तव- तुझ्या; आलम्बात्- आश्रयामुळे ; स्फुरन् अलघुः गर्वेण- ज्याचा दर्प अत्यंत वाढला आहे अशा; मया – म्या/मी; सर्वे – संपूर्ण सुरगणाः – देवांचे ताफे, समूह अवज्ञासरणिं -अवहेलनेच्या मार्गावर (सरणिं -पथावर) सहसा – अविचाराने, अकस्मात्; नीताः – नेले; भो भागिरथि – हे भगीरथि, हे गंगे; इदानीं - आता उद्धरण समयी; यदि – जर;  औदास्यं भजसि – उदासीन क्रियाशून्यत्व अंगिकारलेस;  तदा- तर; निराधारः अहं – आधार सुटलेला, आधारहीन असा मी; इह – या लोकी; केषां – कोणाच्या; पुरः – पुढे; रोदिमि -  रडू? हा! – हाय हाय!; इति – हे; त्वं कथय – तूच सांग. (4)

 

अगे माझ्या पाठी जननि नित खंबीर असता

कुणा भ्यावे मी का? मजसि तव आधार असता ।

असे वाटूनी मी जननि अविचारीच बनलो

कुचेष्टा देवांची करुन उपहासेच हसलो ।। 4.1।।

 

रुचावे कैसे गे तुजसि मम उद्दामपण हे

कुचेष्टा देवांची करुन हसणे उद्धटपणे ।

अगे मांडे थट्टा सकल सुरवरांची नित नवी

सहाय्याला त्याच्या सुरवर कसे येतिल झणी ।। 4.2 ।।

 

अशा वेळी तूही नच जननि गे पाठ फिरवू

व्यथा सांगू कोणा? सुमुखचि कुणाचेच निरखू ?।

अगे उद्धाराचा समय मम येताच जवळी

अबोला ऐसा का जननि धरणे योग्य तुजसी ।। 4.3 ।।

 

अगे सोडूनी तू मजसि जरि जाशीलच अशी

अनाथासी कैसा तुजविणचि आधार जगती

कसा स्फुंदू माते शिरुनचि कुणाच्या कुशित मी

निराधारासी ह्या, तुजविण न कोणीच जगती ।। 4.4 ।।

---------------------------------------------------