श्लोक 37

                                                                            श्लोक 37

एकदा एक वेडा, पाण्यात पडलेला विंचू बाहेर काढायचा प्रयत्न करत होता. पण दरवेळेला तो विंचू स्वतः पाण्यात बुडत असतानाही; त्याचा हात जवळ आला की त्याला डंख मारायला बघत होता. शेवटी एका पानाच्या सहाय्याने त्याने त्याला बाहेर काढता काढता सुद्धा त्या विंचवाने त्याला डंख मारला. हे बघणारा एक जण म्हणाला, ‘ विंचू हा विंचूच आहे. तो तुला डंख मारत असतानाही त्याला पाण्याबाहेर काढायचा नस्ता वेडेपणा तुला कोणी सांगितला होता?’ त्यावर तो वेडा म्हणाला, ‘डंख मारणं हा त्या विंचवाचा स्वभावच आहे. आणि त्याला बुडताना पाहून त्याला बाहेर काढणं हा माझा स्वभाव आहे.’ तो वेडा दुसरा तिसरा कोणी नसून महान संत रामकृष्ण परमहंसच होते.

जो तो ज्याचा त्याचा स्वभाव हा जन्मजात घेऊन येतो. निसर्गाने त्याला तो दिलेला असतो. तो बदलणं मोठी अवघड गोष्ट आहे. जगन्नाथराय म्हणतात,

माय, तू मला म्हणशील की, ‘तू आधी पापाचरण करून नंतर मला पापातून मुक्त कर अशी मला विनंती करण्यापेक्षा पापच करू नकोस नं!’ तर तसं होणं शक्य नाही. तू व्रात्य (उपनयनात विद्यार्थ्यांना व्रते म्हणजे नियम सांगत असत.ते न पाळणारा, व संस्कारहीन), अधम(नीच), पतित(पापी), पाखंड (नास्तिक) अशा किती प्रकारच्या पापी लोकांना त्यांच्या अनेक पापांमधून निरंतर मुक्ति देत असतेस. तुझी ह्या कामातील रुची इतकी विलक्षण आहे की, त्रैलोक्याचा कारभार बघणारे ब्रह्मा, विष्णू, महेश ह्यांचंही लक्ष त्यांच्या कामावरून एकवेळ ढळेल पण तुझ्या कामात जराही शिथिलता येणार नाही. तुझं पापक्षालनाचं काम तू निरंतर करत आहेस. तुझ्या ह्या कामात थोडीही ढील संभवत नाही. ते करताना तू दमतही नाहीस. कारण, हा तुझा स्वभावच आहे.

माय तसा माझ्या मनात पापाचरणाचा ओढा इतका जागृत आहे की, पापे करण्यापासून मी मला थांबवू शकत नाही. तो माझा स्वभाव आहे. स्वभाव बदलणं, अथवा त्या स्वभावाला मुरड घालणं ना तुला शक्य आहे ना मला! आपण दोघेही आपल्या आपल्या भूमिकेवर ठाम आहोत. माझ्या सारख्या पाप्यांनी पापे करीत रहावीत आणि तुझ्यासारख्या त्यांचा कळवळा येणार्‍या वात्सल्यमय मातेनी ती सतत झाकून घ्यावीत, या दोघांच्याही स्वभावाला औषध नाही.

 

भवत्या हि व्रात्याधमपतितपाखण्डपरिषत्-

परित्राणस्नेह: श्लथयितुमशक्यः खलु यथा।

ममाप्येवं प्रेमा दुरितनिवहेष्वम्ब जगति

स्वभावोऽयं सर्वैरपि खलु यतो दुष्परिहरः।।37

अन्वय – हे अम्ब यथा भवत्या हि व्रात्याधमपतितपाखंडपरिषत्परित्राणस्नेहः श्लथयितुं खलु अशक्यः एवं दुरितनिवहेषु प्रेमा ममाऽपि श्लथयितुं अशक्यः (अस्ति) यतः जगति अयं स्वभावः सर्वैः अपि दुष्परिहरः खलु ।

अन्वयाार्थ -  हे अम्ब – हे माते ; यथा – जसा, ज्याप्रमाणे ; भवत्या – तुला, तुझ्याकडून, तुझा ; हि – सुद्धा ; व्रात्याधमपतितपाखण्डपरिषत्-परित्राणस्नेह: - व्रात्य( उपनयनात विद्यार्थ्यांना व्रते म्हणजे नियम सांगतात. ते न पाळणारा व संस्कारहीन) , अधम (नीच), पतित(पापी), पाखंड(नास्तिक) ह्यांच्या सभेचे परित्राण म्हणजे पाप दूर करण्याविषयीचा स्नेह श्लथयितुं – सैल, ढिला, शिथील करण्यास अशक्यः – अशक्य ; खलु च – खरोखर असाच ; दुरितनिवहेषु – पातकांच्या समुहामध्ये, पातकां विषयी; मम – माझा ; अपि – सुदधा ; प्रेमा – प्रीती ; श्लथयितुं अशक्यः – ढिले करण्यास अशक्य (आहे) ; यतः – कारण ; जगति – ह्या जगामध्ये; अयं – हा; स्वभावः – स्वभाव ; दुष्परिहरः – कितीही कष्ट करून बदलण्यास कठीण; खलु - खरोखर. (37)

जगी या पाखंडी अधम पतितांचीच भरती

तयांच्या उद्धारा जननि असशी तू दृढव्रती ।

दुराचारी कोणी अधम असु दे नास्तिक कुणी

अशाही लोकांचा बहु कळवळा गे तव हृदी ।। 37.1 ।।

 

स्वभावामध्येची सहजचि वसे स्नेह तुझिया

उणावे ना थोडे जननि तव वात्सल्य, ममता ।

परी माते आहे मज जटिल पापातच रती

शके ना घालू मी मुरड मम कृत्यांस लवही ।। 37.2 ।।

 

स्वभावामध्ये गे जननि अपुल्या अंतर किती

न सोडी तू स्नेहा; दुरित करणे गे कधिच मी ।

स्वभावा कोणी का बदलु शकतो ह्याचि जगती

स्वभावाला नाही जगति कुठले औषध परी ।। 37.2 ।।