श्लोक 31

 

श्लोक 31

जेव्हा परिस्थिती माणसाला अनुकूल असते तेव्हा त्याला आपल्यातल्या दुर्गणांची तितकीशी ओळख होत नाही. किंबहुना त्याचे दुर्गुण त्यालाच का इतरांनाही त्याच्या त्या विशिष्ट पदामुळे कौतुकास्पद तर कधी अनुकरणीयही वाटतात.  पण परिस्थिती पालटली, दुष्कृत्यांचा परिणाम समोर उभा ठाकला की, आपली सारी दुष्कर्म डोळ्यासमोर पिंगा घालू लागतात. जगन्नाथ पंडित म्हणतात,

हे जननी गे, मी माझ्याविषयी काय बोलू? माझ्या चांगल्या गोष्टींबद्दल बोलावे असे सद्गुण माझ्यात आहेत तरी कोठे? आपलं अस्तित्व टिकवण्यासााठी, जिवीका चालण्यासाठी कुत्रा जसा इतस्ततः भटकतो, लांगूल चालन करतो(शेपटी हलवतो),उष्ट माष्ट, टाकून दिलेलं काहीही खातो, त्याप्रमाणे माझं हे जीवन ‘क्षुधार्ता पोटाची सतत भरण्या क्षुद्र खळगी । धनी उन्मत्तांची झिजवतचि दारे फिरत मी’ असं एखाद्या भटक्या कुत्र्यासारखं अत्यंत खालच्या पातळीचं आहे. कुत्र्याला जशी अशा लाचार जीवनाची लाज न वाटता, उलट खायला घालणार्‍याच्या पायावर लोळणं घेण्यातच ते धन्यता मानतं तसा ह्या लाचार जीवनाचा माझा गाढ परिचय, अभ्यास झाला आहे. एवढ्यासाठीच मी माझे सर्व परिश्रम करत माझं जीवन व्यर्थ घालवलं आणि ‘चुराडा आशांचा हर हरचि होतो प्रतिदिनी’ हा अनुभव घेऊन सुद्धा ‘पैशाची धरुनीच आस फिरलो देशोदिशी सर्व ह्या’ असेच वागत राहिलो. अखेर, अशा निलाजर्‍या जीवनाचा नाद आता मला लागला आहे.

असं म्हणतात की ‘नरो वा कुंजरो वा’—अश्वत्थामा मेला हे खरं आहे पण तो नर(माणूस) का कुंजर (हत्ती) हे मला माहित नाही असं मिथ्या बोलणार्‍या धर्मराजाचा कायम हवेतून जाणारा रथ सुद्धा त्याच्या एका संदिग्ध बोलण्याने जमिनीवर आला. माझ्या ह्या बेलगाम जिभेला संदिग्धच काय सरळ सरळ खोटं बोलायची, वाटेल ते बरळायची बेछूट सवय आहे.

शास्त्रांचे प्रतिपादन करताना तर्क सुद्धा योग्य मार्गाने केलेला असावा म्हणजे, सत्तर्क असावा हे गृहीत धरले जाते. पण मी ब्रह्मविद्या, तर्कशास्त्र अशा अनेक शास्त्रांच्या माझ्या अभ्यासाला कुतर्कांची जोड देऊन विसंगत तर्कांचीच पुनरावृत्ती करत राहिलो. कुतर्कांचे ठामपणे प्रतिपादन करून इतरांना पराजित करून, त्यांचा उपहास करून, त्यांनी मान खाली घालून लज्जित होण्यातच अभिमान बाळगला. त्यातच मोठं समाधान मला लाभत गेलं. माझ्या ह्या कुतर्कांचं, अत्यंत निद्य कर्मांचं समर्थन माय मी कसं करु?

‘मक्षिका व्रणम् इच्छति’ म्हणतात. प्राण्यांना झालेली एखादी जखम माशीला अत्यंत प्रिय असते. माशी त्याच्यावरच वारंवार बसते. त्याप्रमाणे दुसर्‍यांचे न्यून शोधून सतत त्याच्यावर विचार करून दुसर्‍याला अडचणीत आणण्यासाठी त्याचाच उहापोह करत राहण्याची वाईट खोड मला जडली आहे. माझी ही काकदृष्टी माझ्या डोळ्यातलं मुसळ न पाहता दुसर्‍याच्या डोळ्यातील कुसळ शोधत राहिली. वरवर काळजी दाखवत दुसर्‍यांच्याबरोबर दुष्टपणा कसा करता येईल हयाचाच मी विचार केला.

माय अशी ही माझ्या ‘गुणांची(?) मालिका’ पाहिल्यावर तुझ्याशिवाय माझा मुखडा कोणी प्रेमाने न्याहाळणार आहे का? कोणीही माझ्याकडे पाठच फिरवेल. जन्मदात्या मातेला मात्र लेकराचा कळवळा आल्याशिवाय कसा राहील? जेव्हा जगाकडून सर्व आशा सुटते तेव्हा भरकटलेलं , सर्व जगानी कुत्र्याप्रमाणे हाड हाड करून घालवून दिलेलं लेकरू आईशिवाय कोणाकडे जाणार? आणि त्याच्या मुखावरून प्रेमाने हात फिरवून त्याला आईशिवाय जवळ तरी कोण घेणार! 

श्ववृत्तिव्यासङ्गो नियतमथ मिथ्याप्रलपनं

कुतर्केष्वभ्यासः सततपरपैशुन्यमननम्।

अपि श्रावं श्रावं मम तु पुनरेवं गुणगणा-

नृते त्वत्को नाम क्षणमपि निरीक्षेत वदनम् ।। 31 ।।

अन्वय – (भो मातः) श्ववृत्तिव्यासंगः, अथ नियतं मिथ्या प्रलपनं, कुतर्केष्वभासः, सतत परपैशुन्यमननम्। एव तु मम गुणगणान् पुनः अपि श्रावं श्रावं त्वदृते को नाम (मम) मुखं निरीक्षेत?

अन्वयार्थ - हे जननि – हे माझ्या माते गंगे ;  श्ववृत्तिव्यासंगः – आपलं अस्तित्व टिकवण्यासााठी,जिवीका चालण्यासाठी कुत्रा जसा इतस्ततः भटकतो, लांगूल चालन करतो(शेपटी हलवतो),उष्ट माष्ट, टाकून दिलेलं काहीही खातो, त्याचा व्यासंग - म्हणजे उत्कंठा पूर्वक उद्योग ; अथ – आणि नियतं – नियमाने ; मिथ्याप्रलपनं – असत्य, अनर्थकारक भाषणबाजी, बडबड ; कुतर्केषु – वाईट, नको त्या विचारांचे चिंतन, उहापोह त्याचा अभ्यासः – वारंवार आचरणात आणणे ; सतत – निरंतर ; पर – दुसर्‍याचे ; पैशुन्य मननं – लोकांच्या क्षुद्रपणाचे, वाईट आचरणाचे वारंवार चिंतन ; एवं – असे ; तु – परंतु ; मम – माझ्या ; गुणगणान् – अशा माझ्या गुणांचा (अवगुणांचा) समुदाय त्यांना पुनः अपि – वारंवार ; श्रावंश्रावं – वारंवार ऐकून ; त्वद् ऋते – तुझ्याशिवाय ; कः नाम -  खरोखर कोण ; मम – माझे ; वदनं – तोंड ; निरीक्षेत – पाहील? अवलोकन करील?

 

अगे श्वाना जैसा बनुन अति लाचार फिरलो

भराया पोटाची खळगि धनिकांचे पद धुतो ।

धनी फेके त्याची उरिव तुकड्यांसी चघळिता

कसा लाचारीचा मजसि जडला छंदचि नवा ।। 31.1 ।।

 

असत्यासी बोले नच कचरता योग्य म्हणुनी

करे चर्चा सारी अनुचित कुतर्का लढवुनी ।

असे प्रस्थापाया अनृतही पटाईत बहु मी

करे मी शास्त्रांच्या सहज उपहासास जननी ।। 31.2 ।।

 

रुची वैगुण्याची, सतत परदोषांस चघळी

जशी माशी शोधे जखमचि कुणाची चिघळली।

असे कानी येता सतत ‘गुणभांडार’ मम गे

मुखासी माझ्या ह्या  तुजविण कसे कोण निरखे ।। 31.3 ।।

---------------------------------------------------