श्लोक 20

 

श्लोक 20

गंगेच्या घाटावर उभे असलेल्या जगन्नाथ पंडितांना भूतकाळातील अनेक गोष्टी आठवत असाव्यात. गंगेच्या सानिध्यातले काही निर्मळ क्षण नजरेसमोर तरळत असावेत. तिचं निर्मळ जल, नलिनीबन (कमळांचे बन)------- आणि बरचं काही. ते सर्व चित्रमय क्षण त्यांच्या मुखातील श्लोकातून बाहेर पडू लागले.

हे जननी गे, 

तुझं अलौकिक सौंदर्य बघत मी तुझ्या तीरावर उभा आहे. इथे निर्माण झालेलं हे वातावरण अवर्णनीय आहे. वार्‍याच्या मंद मंद शीतल झुळका  अधुनमधुन सारख्या येत आहेत. त्याने तुझं हे आरशासारखं चमकदार पाणी हळुवार हलुन त्यात तरंगांच्या कोमल मालिका तयार होत आहेत.  तुझ्या काठावर असलेल्या नलिनीबनातील कमलांनाही त्या तरंगाचे हळुवार स्पर्श होऊन कमळेही मंद मंद डोलत आहेत. कमळांच्या सतत हलण्या डुलण्याने त्यांच्या पाकळ्या सैलावून खाली झुकल्या आहेत त्यामुळे, कमळातील केशरी पराग जलस्तरावर पडत आहेत. त्याने पाण्याला केशरकांति प्राप्त झाली आहे.

उषःकाली देवस्त्रियांनी तुझ्या पाण्यात स्नान केल्याने त्यांच्या अंगीची चंदन, केशर, कस्तूरी, आगरु,ची उटी पाण्यात मिसळून तुझ्या काठा काठांच पाणी सुगंधित आणि दाटसर झालं आहे.

जलतरंगाच्या कोमल रेखा, कमलांचे नाजुक तंतु, पराग कणाचा केशरी रंग अंगरागाचे रंगकण सर्व मिळून जलरंगातील एक नाजुक, मनमोहक चित्रजाल तयार होत आहे.

हे माय, माझं हे जनन मरणाचं जाळं मात्र अभेद्य अत्यंत चिवट, न तुटणारं आहे. त्याच्यात अडकून एखाद्या माश्याची व्हावी तशी माझी तडफड होत आहे. मला ह्या जननमरणाच्या भयानक जंजाळातून सोडवायला तुझं हे नलिनीबनातील चित्रजाल पुरेसं आहे. कित्येक वेळा एखाद अवघड काम करायला लहानशी गोष्ट पुरते. ‘जो काम करे सुई क्या करे तरवारी’ म्हणतात ना! बळीला पराजित करण्याचं जे काम सर्व देवांना मिळूनही जमलं नाही; ते छोट्या बटु वामनानी करून दाखवलं. हे माय, माझ्यावर कृपा कर. तुझ्या असहाय्य लेकराला असं दूर लोटू नकोस. जलतरंग, कमल रंग, कमलतंतु, पराग बिंदु आणि अंगरागामुळे  तयार झालेल्या तुझ्या ह्या कोमल जालाने माझ्या ह्या जनन मरणाच्या जंजाळातून मला बाहेर काढ. (20)

मरुल्लीलालोलल्लहरिलुलिताम्भोजपटली-

स्खलत्पांसुव्रातच्छुरणविसरत्कौङ्कुमरुचि।

सुरस्त्रीवक्षोजक्षरदगरुजम्बालजटिलं

जलं ते जम्बालं मम जननजालं जरयतु।। 20 ।।

अन्वय –   (भो मातः) मरुल्लीलालोलल्लहरिलुलिताम्भोजपटली-स्खलत्पांसुव्रातच्छुरणविसरत्कौङ्कुमरुचि। सुरस्त्रीवक्षोजक्षरदगरुजम्बालजटिलंजलं ते जम्बालं मम जननजालं जरयतु।

 

भो मातः– हे आई, मरुतः लीला – वार्‍याचा विलासयुक्त इतस्ततः संचाराने; लोल  - हलणार्‍या तां अंभसि - त्या पाण्यात.  लहरिलुलित –  हलणार्‍या तरंगांनी ज्यांच्या; तां अंभोजपटली- ( अंभोज -पाण्यात निर्माण होणारी) कमळे;  (त्यांची) पटली – पाकळ्या; लहरिलुलितअंभोजपटली- हलणार्‍यालहरींनी ज्यांच्या पाकळ्या मऊ/लुळ्या केल्या आहेत त्यामुळे त्यातील (परागकण)  स्खलन्तः - पडतात ते ; पांसु – पराग कण त्यांचा व्रात – समूह त्याचे च्छुरण – मिश्रण ते  विसरति – प्रसार पावते; विसरन्ती –( त्या मिश्रणाने)  प्रकट होणारी ती ; कौकुमरुचिः – केशरकांति असे;. (वायूने चंचल झालेल्या लहरींनी हलविलेल्यामुळे  सैलावलेल्या कमळ-पाकळ्यांमुळे परागकण गळत आहेत त्याने जलावर केशरकांती पसरली आहे); सुरस्त्री वक्षोज क्षरत् – देवांच्या स्त्रियांच्या स्तनांवरून (पाण्याने ओघळुन) खाली येणारे अगरु; जंबाल जटिलम् – अगर, चंदन  आदि सुवासिक लेपांची घट्ट दाट उटी जी पाण्याच्या स्पर्शाने ओली होऊन तिचे दाट गंधाप्रमाणे तयार होणारे मिश्रण युक्त उदक म्हणजे पाणी; मम – माझे जननजालं - जन्ममृत्यूचे चक्र त्याचा जरयतु- क्षीण करो. (20)

 

तुझ्या तीरी माते, झुळुक झुळके शीतल सुखे

तरंगांची नक्षी  नितळ जळि  रेखे पवन गे ।

तरंगांनी त्या गे डुलति कमळे नाजुकपणे

परी होती सारी अति शिथिल पद्मांचिच दळे ।। 20.1 ।।

परागांचे त्यांच्या कण विखुरती दूर जळि गे

किनारा रंगे तो जणु अरुण कांतीत तव गे ।

करीता स्नानासी सुरवर स्त्रिया गे तव जळी

तयांच्या अंगिची मिसळत जळी गंधित उटी ।। 20.2 ।।

 

उटीने ते गंगाजल घडतसे गंधयुतही

जणू कोणी रेखे अभिनव नवे चित्र सलिली ।

तरंगा रेघा ह्या, उटि कमलतंतूच नलिनी

अगे ह्यांचा गुंता अनुपम गमे हे सुरनदी ।।20.3 ।।

 

परी गुंताडा हा जनन-मरणाचा भयद गे

मला त्याने आहे, जननि पुरते गे जखडले।

‘जला-जंजालाच्या’ अति सुखद स्पर्शे जननि गे

महा पीडादायी जननमरण जंजाळ विरु दे ।। 20.4 ।।

---------------------------------------------------