श्लोक 11

 

श्लोक 11

गंगेच्या घाटावर  उभ्या असलेल्या, पंडित जगन्नाथांचं गंगेवर असलेलं अलोट प्रेम त्यांच्या शब्दाशब्दातून व्यक्त होत होतं. गंगेविषयी असलेला त्यांचा अनन्यभाव काव्यातून ओसंडून वहात होता. ‘‘हे  जननी, तुझी महती मी काय सांगू?

‘यस्मात् विश्वं इदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः।

तस्मादेवोच्यते विष्णुः विश् धातोः प्रवेशनात्’ ।।

ज्याच्यापासून आणि ज्याच्या शक्तीच्या प्रभावाने हे विश्व निर्माण होते तो विष्णू अशी ज्याची ओळख आहे त्या विष्णुपदावर पोचण्यासाठी, त्याच्यासवे सारूप्य मुक्ती मिळविण्यासाठी लोक काय काय करत असतात. मोठी मोठी दानं म्हणजे महा दाने देतात. गज, अश्व, तुला, पुरु, शिबिक ह्यांच्या दानांना महा दानं म्हणतात. हत्ती घोडे पूर्वी दान म्हणून दिले जात. तुला म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या भाराइतके सोने, रूपे, अन्न इत्यादि वस्तू लोकांना दान देणे. पुरु म्हणजे पालनपोषणासाठी प्रचुर लौकिक साहित्य दान देणे. शिबिका म्हणजे तंबू, रथ,पालखी इ. सामान दान देणे.

विष्णुपद मिळविण्यासाठी अनेकजण ध्यान-धारणा करतात, किती किती अवघड व्रतवैकल्य करतात. अत्यंत खडतर तप करून आपला पुण्यसंचय वाढवतात. मोठे मोठे यज्ञ करतात. अनेक दुष्कर उपायांनी आपला पुण्यसंचय वाढवतात.

 

जगन्नाथ पंडित म्हणाले, आई गं, इतके अलोट कष्ट, अत्यंत खडतर मेहनत घेऊनही अनेकवेळा जे अशक्यप्राय वाटतं; असं विष्णुपद तू सर्वांना सहजपणे मिळवून देतेस. तुला स्वतःलाच लोक ‘विष्णुपदी़’ म्हणतात कारण, तू भगवान विष्णूंच्या पायाच्या अंगठ्यापासून निघालीस आणि महादेवांनी त्यांच्या जटाजूटांमधे तुला धारण केलं. विष्णूचे पाय धुण्याचे महत्भाग्य तुला लाभले आहे.   

असे म्हणतात की, कालिया मर्दनाच्या वेळी कालियाच्या फण्यावर नाचलेल्या कृष्णाच्या पायाला कालियाचे विष लागून जे मालिन्य आले ते तुझ्या अत्यंत श्रेष्ठ अशा निर्मळ जलाने धुतले गेले. तुझ्या परम पावन निर्मळपणामुळे तुला लाभलेले हे भाग्य स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता तू ह्या भाग्याचा लाभ सर्वांना घडवतेस. तुझ्या इतकी उदार वात्सल्यमूर्ती अजुन कोण असेल? तुझी कोणासोबत तुलनाच होऊ शकत नाही माय! तुला माझा दंडवत! (11)

 

महादानैर्ध्यानैर्बहुविधवितानैरपि च यन्

न लभ्यं घोराभिः सुविमलतपोराशिभिरपि।

अचिन्त्यं तद्विष्णोः पदमखिलसाधारणतया

ददाना केनासि त्वमिह तुलनीया कथय नः।। 11 ।।

अन्वय – (हे गंगे) महादानैः ध्यानैः बहुविधवितानैः अपि च घोराभिः सुविमलतपोराशिभिः अपि यत् न लभ्यं, तत् अचिन्त्यं विष्णोः पदं अखिलसाधारणतया ददाना त्वं इह केन तुलनीया असि (इति) नः कथय ।

अन्वयार्थ - भो भागिरथि – हे गंगे; यत् – जे; महादानैः – मोठ्या दानांनी;   ध्यानैः – चित्त एकाग्र करणार्‍या प्राणायामरूप समाधिने; बहुविध वितानैः –  अनेक प्रकारच्या यज्ञांनी; च – आणि; घोराभिः – भयंकर, करावयास अत्यंत कठीण अशा; सुविमलतपोराशिभिः - अत्यंत शुद्ध निर्मळ अशा तपाच्या मोठ्या संचयाने, समूहाने; अपि न लभ्यं – सुद्धा जे मिळत नाही; तत् – ते; अचिन्त्यम्- विचार सुद्धा करू शकणार नाही असे; विष्णोः पदम् – नारायणाचे पाय, वैकुंठ ; अखिलसाधारणतया – कोणाला लहान मोठे असा भाव न ठेवता, सर्वांना समभावाने; ददानां – देणारी, त्वं – तू; इह – ह्या लोकी; केन – कोणाशी; तुलनीया – तुलयितुं योग्या- तोलावयास योग्य, बरोबरी करण्यास पात्र; असि – आहेस? इति – ते, आम्हाला कथय – सांग.(11)

 

विचारांच्या वाटे अति पलिकडे विष्णुपद जे

जयाच्या लाभाच्या मन कधि विचारास न धजे ।

किती मोठी दाने व्रत नियम ध्यानादि करुनी

मिळेना कोणासी हरि चरण जे घोर तपुनी  ।। 11.1 ।।

 

मिळेना यज्ञांनी; जमवुन महा पुण्य जवळी

करोनी कामे ती खडतर महा दुष्कर अशी ।

करोनी नाना त्या खटपटि न विष्णूपद मिळे

जिथे टेकीती गे करचि कचरूनी जन पुरे ।। 11.2 ।।

 

असे वैकुंठाचे पद सहजि देसी मिळवुनी

अगे सर्वांशी तू सतत समभावास धरुनी

जनांना नेशी त्या निकट हरिच्या पद्मपदिही

तुझ्या दातृत्वाला जननि तुलना या न जगती ।।11.2 ।।

---------------------------------------------------